Bestand: docs/plans/2026-11-06 Linked data als M2 — SHACL, SKOS, OWL (plan).md

Linked data als M2 — SHACL, SKOS, OWL (plan)

Status: plan, 06-11-2026. Niets gebouwd. Uitkomst van een verkenning met Mark (sessie M2, 04 t/m 06-11), met een haalbaarheidsantwoord van OMNIUM-UI over de projectboom.

Omnium dekt zestien+ modeltalen, maar nog geen linked data. Dit plan zet uiteen welke linked-data-standaarden een M2-profiel worden, hoe ze op de motor en het canonieke model landen, en in welke volgorde. Het vervangt het korte advies in 2026-07-17 ArchiMate en verdere notaties §4 ("OWL / linked data").

1. Wat is wat

Niet alles wat "linked data" heet is een modeltaal. In de termen van CLAUDE.md (M0–M3):

Wat het is In Omnium
RDF datamodel: triples (onderwerp, predicaat, object) onderlaag; hooguit een graafweergave (het "Graaf (demo)"-profiel)
Turtle (ook JSON-LD, RDF/XML, TriG) bestandsformaat voor RDF lezer en schrijver, geen profiel
SPARQL querytaal over RDF geen profiel; hoort bij de leeskant (§9)
SHACL beperkingen op RDF-data (shapes) M2-profiel
OWL / RDFS ontologietaal: klassen, properties, logica M2-profiel
SKOS begrippenkaders: begrippen en hun samenhang M2-profiel

RDF mengt de niveaus. Eén Turtle-bestand kan tegelijk een ontologie (OWL), shapes (SHACL), begrippen (SKOS) en instanties bevatten. Het officiële ODRL22.ttl is daar een voorbeeld van: OWL- en RDFS-klassen, properties én SKOS-collecties in één bestand, zonder SHACL. De lezer sorteert de triples dus op vocabulaire en stuurt ze naar het juiste profiel; één bestand kan meer dan één model opleveren.

Een SHACL-bestand is een M1. Het is een model in de taal SHACL. Beschrijft het een andere taal (zoals odrl22-kern.shacl.ttl de taal ODRL), dan speelt dat M1 de rol van metamodel; het ODRL-beleid dat het controleert is daar de data. Vergelijk het EA-Metametamodel: een M1 in UML dat M3 beschrijft.

2. Standaardvisualisaties

Geen van deze talen heeft een normatieve W3C-notatie. Wel gewoontes:

Taal Gangbaar
RDF ellips, pijl, ellips; letterlijke waarden als rechthoek
SHACL UML-achtig klassendiagram (SHACL Play Draw van Sparna, semanticz-shaclviz); ShapeUML en ShapeVOWL zijn voorstellen (IDLab Gent), geen standaard
OWL VOWL / WebVOWL (de facto); het UML-profiel ODM van de OMG
SKOS vooral een boom (broader/narrower), soms een graaf

SHACL Play Draw zet SHACL via PlantUML om naar een plaatje. Dat is eenrichtingsverkeer en ondersteunt een deel van SHACL; wij willen een bewerkbaar model met rondreis. De mapping van Sparna is wel een goed vertrekpunt (§4).

De PLDN-werkgroep Linked Data-visualisaties (contact Marco Brattinga) verzamelt Nederlandse praktijk, maar heeft nog geen aanbeveling gepubliceerd.

3. Bouwstenen

  • Turtle-lezer (nieuw, gedeeld, geen profiel). Er is nog geen RDF-bibliotheek in web/vite/package.json; voorstel: N3.js (ook TriG en N-Quads). JSON-LD later.
  • Turtle-schrijver bestaat: transformatie/turtleSchrijver.js (planNaarTriples + triplesNaarTurtle), nu gebruikt door de ODRL-export van Toegangsspraak.
  • Vorm: lezer → regelset → toepasser (TRANSFORMATIES.md); het plan gaat via planNaarCoreModel naar het canvas. Wat niet past wordt een nietGedaan-melding, nooit stil verlies.
  • Identiteit: in RDF is de IRI tegelijk identiteit en naam; bij ons scheiden we uuid (identiteit) en naampad (betekenis). De IRI wordt dus een eigen, stabiel veld op het element; hernoemen in de Studio verandert de IRI niet. Bij export: de bewaarde IRI, anders een IRI uit namespace + naam.
  • Wat de parser weggooit: commentaar en prefixvolgorde. Rondreis is semantisch, niet tekstueel.

4. SHACL-profiel

SHACL In het profiel
sh:NodeShape element (box)
property shape met sh:datatype / zonder doel attribuut in de box
property shape met sh:class of sh:node naar een andere shape relatie (pijl)
sh:class naar een klasse zonder shape gegenereerd element + pijl (zoals Sparna)
sh:minCount / sh:maxCount kardinaliteit; ontbreken = 0..* (niet de UML-standaard 1)
sh:in waardelijst
sh:pattern, sh:minLength, … {…} bij het attribuut
sh:or, sh:xone, sh:not, sh:and superprofiel-constraint ({or}, {xor}, {not}), met annotatielijnen naar de betrokken elementen/relaties
sh:sparql superprofiel-constraint met taal SPARQL
sh:path eigenschap van de property shape, in SHACL-vorm (§5)
sh:order, sh:group leesvolgorde, compartimenten
sh:severity, sh:message eigenschappen van de property shape / constraint
dct:title, foaf:depiction diagramtitel, diagram per waarde (zoals Sparna)

Constraints. sh:or en verwanten zijn gewoon constraints, en daar hebben we sinds studio 0.24.0 het superprofiel voor (ontwerp). De korte vorm ({xor}) is genoeg om te tekenen, niet om terug te schrijven: een geneste sh:or met sh:not laat zich niet uit tekst en lijnen reconstrueren. De constraint bewaart daarom het SHACL-fragment als body met taal (zoals UML OpaqueExpression: taal + body). Na te gaan: of de superprofiel-constraint al een taalveld heeft; zo niet, dan is dat één eigenschap op de descriptor, geen motorwerk.

ShapeUML en ShapeVOWL: vormsets, geen profielen. Beide zijn notaties voor dezelfde taal (SHACL core): het model eronder is identiek, alleen de tekening verschilt. Twee profielen zijn pas nodig als de concepten verschillen, zoals bij ArchiMate 3.2 en 4 (twee profielen met een transformatie, ontwerp). Hier hoeft niets omgezet te worden. Sinds de tekenaar vormen als sjablonen in het M2 heeft (ShapeType, plan 04-11), worden het twee vormsets van het SHACL-profiel, zoals ArchiMate er al twee heeft (vormen en blokken). Voorstel: ShapeUML als standaard (sluit aan bij de UML-vormen en lijkt op Sparna), ShapeVOWL later als tweede.

Eén verschil gaat verder dan een andere omtrek: ShapeUML zet een property shape als regel in de box, ShapeVOWL (in VOWL-stijl) tekent hem als eigen knoop met een lijn. In het model is het dezelfde property shape; de vraag is alleen of hij als compartimentregel of als knoop getekend wordt.

Haalbaarheid (OMNIUM-UI, 06-11, uit de code gelezen, niets gebouwd; grof): het mechanisme bestaat al als ElementType.opname (diagramcore/canvas/opname.js; precedent: GE in de entiteit bij canoniek-uml). Een voorkomen met gedaante "ingebed" tekent geen eigen knoop, de lijn geheel → deel verdwijnt, andere lijnen van het deel hangen aan het geheel, en het deel verschijnt als regel in een compartiment. De verborgen knoop bewaart positie en maat; staat het geheel niet op het diagram, dan valt het deel terug op een eigen knoop. Canvas en tekenaar delen dit (verrijkElement/bepaalOpnames), dus ook de server-SVG en documenten.

Voorwaarde: het eigendom is een connectortype (sh:property, node shape → property shape), geen veld "ouder". Dat past bij VOWL, waar die connector de lijn is.

Wat ontbreekt Schatting
(a) standaardgedaante per vormset (ShapeUML: property shape → ingebed); bepaalOpnames gebruikt node.gedaante ?? standaard van de set; wisselen per diagram via diagram.shapeSetId, een expliciete gedaante wint 0,5–1 dag
(b) compacte regel pad : type [kard] {constraints}: het M2 levert de tekst, de motor een viewer (nu toont "sub-vak" kop en compartimenten) 0,5 dag
(c) klik op de regel selecteert het deel (inspector, F2, Delete); inline hernoemen op de regel bestaat nog niet 1 dag
(d) volgorde uit sh:order (sorteersleutel uit het deel) 0,25 dag
tests, incl. pariteit canvas = tekenaar 0,5 dag

Samen ongeveer 3 dagen. Risico's: auto-layout ziet ingebedde delen niet, dus een property shape die nooit los stond heeft geen gekozen positie en ligt bij wisselen naar ShapeVOWL op een hoop (oplossing: bij maken naast het geheel plaatsen, of bij wisselen de layout over de vrijgekomen knopen draaien); de set-standaard mag alleen gelden voor elementtypen die de set noemt; de opstelling van de MCP moet ingebedde delen overslaan, zoals nu randVan-elementen.

Niveau en contract (M3-MOF, 06-11, niets gebouwd): een weergavekeuze in het Stijl-domein; het M1 verandert niet. De keuze hoort in het M2, in de vormset (per diagram via diagram.shapeSetId, per voorkomen te overschrijven); niet op ElementType (dat is Definitie) en niet op ShapeType (omtrek van één knoop, niet óf er een knoop is). Het contract:

  • X.opname = {relatieTypes: [Z], compartiment: C} op het elementtype: wát ingebed mag worden (M2-Definitie; bestaat al);
  • vormset Y: {X: {opname: "standaard"}}: dát het standaard gebeurt (M2-Stijl; nieuwe skin-sleutel). Elk deel van type X telt als ingebed zodra zijn geheel op het diagram staat, ook zonder eigen voorkomen; een voorkomen met gedaante: "los" is de uitzondering;
  • C is een compartiment met een regel-viewer ("naam-type"/"tekst") die de tekst uit X.hooks.inhoudsregels haalt (de hook uit het vormcontract van 04-11), zodat ShapeUML geen eigen code voor de regel nodig heeft en canvas, tekenaar en server dezelfde regel tonen;
  • volgorde: opname.volgordeVeld (hier order).

Voor het SHACL-profiel: X = property shape, Z = sh:property, Y = shape-uml; shape-vowl geeft alleen een eigen vorm. Werkverdeling: de skin-sleutel opname, volgordeVeld en de typedefs zijn M3 (M3-MOF); bepaalOpnames zonder voorkomen, de regel-viewer, klikken op de regel en de tekenaar zijn motor/canvas (OMNIUM-UI).

Af te stemmen bij de bouw: "ingebed zonder eigen voorkomen" (M3-MOF) gaat verder dan node.gedaante ?? standaard (OMNIUM-UI, vraagt een voorkomen). Het neemt het layoutrisico deels weg (een nooit getekend deel krijgt pas een positie bij wisselen naar ShapeVOWL), maar dan moet het wisselen wel voorkomens met een positie aanmaken.

5. Padexpressies en afgeleide relaties

Een SHACL-pad zegt waarop een beperking werkt; het beperkt zelf niets. Een padreeks ex:a/ex:b is wat onze afleidingsregel a.b doet (CEL-subset, inclusief verzamelen over lijsten; ontwerp afgeleide relaties). De twee dekken niet hetzelfde:

SHACL-pad Onze CEL-subset
reeks a/b a.b — past
invers ^a nog niet; inverse('Persoon', 'ouders') staat als latere functie in het ontwerp
alternatief a|b geen directe vorm
a? geen directe vorm
a*, a+ (transitief) geen recursie
— filter(...): kan een SHACL-pad niet

Een afgeleide relatie is meer dan tekening: het register berekent haar live en stelt haar open via de API. Daarom:

  1. In het SHACL-profiel blijft het pad een eigenschap van de property shape, in SHACL-vorm. Alles is uitdrukbaar, ook a*.
  2. SHACL → canoniek: een reeks wordt een voorgestelde afgeleide relatie (de modelleur beslist, en geeft de naam); wat niet past (a*, a|b) wordt een melding.
  3. Canoniek → SHACL: a.b wordt een padreeks; een regel met filter past niet in een pad en gaat naar sh:sparql of een melding (open, §11).

Inverse navigatie stond al open; SHACL en OWL gebruiken haar veel (sh:inversePath, owl:inverseOf). Dat is een reden om die functie naar voren te halen (backend).

6. OWL-profiel

OWL beschrijft wat begrippen betekenen, in logica bovenop RDF; een reasoner leidt er nieuwe feiten uit af.

  • Klassen met subClassOf (meer ouders mag; een ding kan tot meer klassen tegelijk horen).
  • Individuen: de concrete dingen.
  • Properties als zelfstandige begrippen, met domain en range, een eigen hiërarchie (subPropertyOf) en kenmerken (transitief, symmetrisch, functioneel, inverseOf).
  • Klassedefinities: unionOf, intersectionOf, complementOf, equivalentClass, disjointWith, restricties ("heeft minstens één kind dat arts is").
  • Open wereld: wat er niet staat is onbekend, niet onwaar; geen unieke-naamaanname.
  • OWL leidt af, SHACL controleert: domain Persoon op een property die een hond gebruikt is geen fout; OWL concludeert dat de hond een Persoon is.

Property als eigen element, niet als attribuut in een box. Dat is wat een property in OWL is (VOWL tekent ze ook zelfstandig), en subPropertyOf gaat van property naar property: als connector kan dat niet, want een relatie is bij ons nooit bron of doel van een relatie (besluit Mark 09-10). domain en range worden gewone connectors. Een compacte weergave kan later.

De echte afbeeldingsvraag zit in het kruisverband met canoniek: een property met twee domeinen is daar geen gewoon attribuut.

7. SKOS-profiel

  • Elementen: skos:Concept (begrip), skos:ConceptScheme (begrippenkader), skos:Collection.
  • Relaties: broader/narrower (hiërarchie), related, inScheme, topConceptOf, mapping-relaties (exactMatch, closeMatch, …).
  • Eigenschappen: prefLabel, altLabel, definition, scopeNote, … (meertalig).
  • Primaire weergave: de boom (§8); het diagram is daar een afgeleide.
  • Kruisverbanden: begrip ↔ objecttype (zoals MIM "begrip"), begrippenlijst ↔ canonieke waardelijst. De Nederlandse overheid werkt met begrippenkaders op SKOS-basis (NL-SBB).

8. De projectboom

Een ontologie of begrippenkader wil je als boom opbouwen. Dat kan met het bestaande model, mits de boom elementen kan maken en nesten.

Besluit Mark (04-11): een element heeft hooguit één ouder in de boom. Meer ouders maakt het te ingewikkeld, en dan is het geen boom meer.

Haalbaarheid (OMNIUM-UI, 04-11, uit de code gelezen, niets gebouwd; grof):

Onderdeel Stand Schatting
Nieuw element in de boom het mapmenu kent alleen "Nieuw diagram" en "Nieuwe submap"; het model eist geen diagram 1–2 dagen
Nesten door slepen in de boom verhangNaarContainer (regels + kringbeveiliging) bestaat, maar alleen op het canvas en in "Niet ingedeeld" 1–2 dagen
Meer ouders vervalt door het besluit 2–3 dagen

Twee vormen, per M2-profiel te kiezen; beide met bestaande sleutels, geen nieuwe M3-sleutel:

  • Echte bevatting (namespace, module, map, en Marks "EL in EL"): containerVoor plus hierarchie op hetzelfde connectortype, zoals xsd en wsdl al doen. Eén ouder per ontwerp.
  • Hiërarchie die een relatie is (rdfs:subClassOf, skos:broader): hierarchie met {type, omgekeerd: true} (wijst van kind naar ouder; dmn-drd gebruikt die vorm al).

uitwerking valt af: dat is alleen ordening, een export ziet het niet.

Meer ouders in de bron. OWL- en SKOS-bestanden hebben soms twee keer subClassOf of broader bij één element. Voorstel: de eerste in een vaste volgorde wordt de boomouder, de rest blijft een gewone relatie (zichtbaar op het diagram, ongewijzigd in de export), met een melding bij import. De code moet die keuze deterministisch maken; nu wint de laatste.

Gebouwd in fase 0 (OMNIUM-UI, 06-11, branch feat/boom-element-maken-nesten; uitgebracht in studio 0.31.0, main 82852285):

  • Nieuw element ▸ taal ▸ type op een map maakt een element zonder diagram.
  • Nieuw element hierin, slepen naar een element, een kind naar een map slepen en Uit de container halen leggen of verwijderen de echte relatie, via hangOmNaarContainer (diagramcore/model/omhangen.js, gedeeld door canvas en boom). Alleen waar het connectortype van containerVoor ook de hierarchie is. Bij containerVoor én uitwerking: wat het type kan bevatten wordt een relatie, de rest een uitwerking.
  • bouwHierarchie: de boomouder (ouderVan) is de eerste in vaste volgorde (connector-id, dan de hook); een kring telt niet en komt in kringen.
  • "Op geen enkel diagram" is een rustig teken ◌ met uitleg.

Afwijking — besloten (Mark, 06-11): de weergave toont een kind nog onder élke ouder; alleen de boomouder is enkelvoudig. OAS (ref) en GraphQL (veldtype) gebruiken de hiërarchie bewust als graaf (een schema onder elke operatie) en houden dat. SKOS en OWL tonen één ouder via een vlag per profiel; die komt met fase 4/5.

Niet gedaan: nesten voor {type, omgekeerd: true} (subClassOf, broader). Omhangen mag daar de andere relaties niet weghalen; hoort bij fase 4/5.

Meekomend:

  • "Op geen enkel diagram" (cursief) klinkt bij een boom-first-profiel als een fout; anders tonen.
  • Kringen (A broader B broader A) worden nu alleen bij diepte 8 afgekapt: validatie in het M2.
  • hierarchie staat niet in de typedef van schema.js: gedocumenteerd door M3-MOF (06-11, op main 2b5e4c28, niet gepusht).

9. SPARQL

Geen notatie. Twee plekken waar het wel landt: als sh:sparql-constraint (§4), en later als leesinterface op het register (registerdata als RDF met een SPARQL-eindpunt). Dat laatste is een apart onderwerp.

10. Testbestanden

In model-exchange/linked-data/:

  • odrl22-kern.shacl.ttl — de kern van het ODRL 2.2-informatiemodel als SHACL, volgens de spec. Gebruikt node shapes, sh:class-pijlen, kardinaliteit, sh:in (als waarschuwing), sh:alternativePath, sh:or, sh:xone en één sh:sparql. Gecontroleerd met pyshacl 0.40.2, ook met meta-SHACL.
  • odrl22-kern.goed.ttl (klopt) en odrl22-kern.fout.ttl (negen gevallen, elk één bekende melding).
  • Voor OWL en SKOS: ODRL22.ttl van W3C.

Maatstaf voor de tekening: de figuur in de ODRL-spec (Policy, Rule, Asset, Party, Constraint, Action met hun relaties en subklassen).

11. Valkuilen bij SHACL — wat de import moet melden

Bij het opzetten van het testbestand bleek hoe makkelijk een SHACL-bestand er goed uitziet en toch niet doet wat het zegt. Geen van deze fouten wordt door een Turtle-parser, een tekendienst of de meta-SHACL-controle gemeld:

Patroon Wat er gebeurt
sh:path ( a b c ) voor "a of b of c" dat is een reeks a/b/c; bedoeld is sh:alternativePath. Sparna tekent het als a/b/c, wat als "of" leest
sh:or ( [sh:path a] [sh:path b] ) zonder sh:minCount elke kant klopt altijd; de or doet niets
a sh:SPARQLConstraint met sh:targetClass geen shape; de regel draait niet. Hoort: sh:NodeShape met sh:sparql [...]
SPARQL in een tekstwaarde wordt pas bij uitvoeren geparst; een syntaxfout valt niet op als de regel nooit draait
sh:in op rdf:type om verouderde termen te weren omgekeerde logica: alles wat níet in de lijst staat wordt afgekeurd; hoort sh:not
sh:targetNode naar een niet-bestaande knoop de shape controleert niets
geen sh:maxCount 0..* — ook voor wat in de spec "precies één" is

Les: een tekening uit SHACL laat juist de kapotte delen weg (wat de tekendienst niet begrijpt, tekent hij niet). Ons profiel moet bij import lint-meldingen geven voor deze patronen, en niet-getekende onderdelen zichtbaar houden (als constraint of melding).

12. Fasering

  1. Boom (OMNIUM-UI, na akkoord Mark): element maken in de boom; nesten via containerVoor

    • hierarchie. Generiek: elk profiel met hierarchie krijgt het mee (ook xsd, wsdl). Gebouwd 06-11, uitgebracht in studio 0.31.0 (§8). Daarna erbij: "erin" ook voor insluiting (M3-aard insluiting, canonieke compositie), packages met uitwerking, meervoudige selectie in de boom, Ctrl+C/V op het canvas; één undo voor boom en diagram staat als UNDO-1 in de backlog.
  2. Turtle-lezer + SHACL lezen en tekenen, met de lint-meldingen van §11. Test: odrl22-kern.*. Gebouwd 07-11 (branch feat/linked-data-shacl, ongecommit):

    • transformatie/turtleLezer.js: eigen lezer voor Turtle 1.1 (geen dependency, zoals de SDL-parser) plus een kleine RdfGraaf (opzoeken, lijsten, compacte IRI's, fragmenten). Geeft voor de drie testbestanden en ODRL22.ttl (2157 triples) een graaf die isomorf is met die van rdflib.
    • diagramprofielen/shacl/: profiel shacl (activiteit shacl05, preview). Elementen: shapes graph (titel, prefixen, sh:declare), node shape, losse property shape, klasse (doel van sh:class zonder shape) en een eigen constraint (taal SHACL of SPARQL). Property shapes zijn regels pad : type [kard] {facetten}; het pad in SPARQL-padsyntax (a|b, a/b, ^a, a*). Elke parameter heeft een eigen veld; de weergave en de pijlen worden in hooks.migreerModel afgeleid (afleiding.js). Klasse → shape: de meest specifieke shape (de minste doelklassen). Een sh:or van alleen sh:class wordt a | b met twee pijlen {or}.
    • Niets gaat stil verloren: onbekende predicaten in overig (Turtle), triples zonder shape in overig van de shapes graph, met een melding.
    • lint.js: alle valkuilen van §11, plus onbekende sh:-predicaten/klassen (tikfouten), SPARQL-vorm (haakjes, strings, niet-gedeclareerde prefixen, $this), shapes zonder doel, property shapes zonder pad. Op het oude collega-bestand komen alle bekende fouten boven; de ODRL-kern geeft geen enkele melding. Na de import toont een dialoog de meldingen.
    • Ook geregistreerd in de render-dienst (studioProfielen.js) en de MCP (profielen.json).
    • Tests: turtleLezer.test.js (8), shacl.test.js (9), e2e 46-studio-shacl-import (2: import via het menu, dialoog met meldingen). Unit 1458/1458, e2e 119/120 (02-verwijder-diagram faalt ook zonder deze wijziging).
    • Nog niet: een melding is nog niet per element terug te vinden in de Studio (de dialoog toont ze bij import); de rijen-layout is grof; taaltags op sh:name/sh:message met meer dan één taal gaan naar overig (één taal wordt bewaard, zie fase 2).
  3. SHACL schrijven + rondreis (IRI-veld, constraint-body met taal). Gebouwd 07-11 (zelfde branch, ongecommit): diagramprofielen/shacl/schrijver.js (naarTurtle) en pad.js (padNaarTurtle, de terugweg van de pad-tekst). Menu Exporteer SHACL (Turtle)…; meldingen en de lint van de uitvoer komen als #-commentaar bovenaan.

    • Rondreis = dezelfde graaf (isomorf volgens rdflib) voor de drie ODRL-testbestanden, ODRL22.ttl (2157 triples, alles in de losse triples), het oude collega-bestand (652) en een lastig grammaticabestand (kring van lege knopen, geneste lijsten).
    • Daarvoor bewaart de import nu ook: de taal van teksten (messageTaal, …), of de naam uit rdfs:label kwam, a sh:NodeShape/a sh:PropertyShape (getypeerd), het klassetype van een shape, predicaat en taal van titel en beschrijving, de SPARQL-query letterlijk (ruw, zolang de specificatie niet bewerkt is) en ask/select. Triples die bij geen shape horen staan in een eigen veld losse triples van de shapes graph.
    • IRI = identiteit: hernoemen verandert de IRI niet (de naam wordt rdfs:label); een nieuw element krijgt een IRI uit de namespace van de shapes graph (anders ex:).
    • Elk bewerkbaar Turtle-fragment (overig, logica, sh:in, waarden, pad) wordt vóór het schrijven gelezen; wat niet klopt wordt overgeslagen met een fout-melding met de plek, dus de uitvoer is altijd geldige Turtle. Een constraint in natuurlijke taal of zonder annotatie-lijn naar een shape geeft een waarschuwing.
    • Tests: schrijver.test.js (7), e2e 46 nu 3 (ook export na hernoemen). Unit 1465/1465.
    • Grenzen: een lege knoop die op twee plekken gebruikt wordt, wordt bij het schrijven twee knopen (komt in SHACL zelden voor); een benoemde property shape in meer node shapes wordt één keer geschreven (de eerste kopie).
  4. Canoniek → SHACL als kruisverband: shapes uit het eigen model. Raakt backlog E8 (MIM linked data) en RM5; MIM's LD-vorm is gebaseerd op OWL/RDFS/SHACL (MIM_VERGELIJKING §4). Proef: de ODRL-export van Toegangsspraak valideren tegen odrl22-kern.shacl.ttl. Gebouwd 07-11 (zelfde branch, ongecommit): diagramprofielen/shacl/vanCanoniek.js (canoniekNaarShacl, puur) en de transformatie Canoniek model → SHACL-shapes (richting transform, studio/activities/shaclTransformatie.js). Afbeelding:

    Canoniek SHACL
    entiteit node shape die zelf de klasse is (a sh:NodeShape, rdfs:Class, impliciet klassedoel)
    veld : basistype / gegevenstype regel met xsd:-datatype; pattern, min/maxLength, min/maxInclusive uit de validatie (eigen gegevenstype, anders de catalogus gegevenstypen.snapshot.json); verplicht → minCount 1; maxCount 1
    veld : enumeratie sh:in ( … )
    veld : ref.lijstitem sh:class
    ENT ◆ GE sh:node naar de shape van het GE (geen doel, zoals een MIM-gegevensgroep)
    relatie sh:class naar de doel-entiteit, kardinaliteit van het doel
    generalisatie rdfs:subClassOf
    afgeleid veld, {uniek} niet (melding)
    • Momentbeeld: de shapes beschrijven de geldige stand op één moment. {enkelvoudig} → maxCount 1; de tijdlijn (formeel/materieel) staat er niet in. Een historie-beeld kan later.
    • IRI's per domein: <basis-IRI><domein>#, prefix = domeinnaam (optie basis-IRI).
    • Kruisverbanden: per shape "genereert" in de koppelingen-matrix (canoniek = kolom). Opnieuw uitvoeren werkt bij: posities blijven, wat niet meer gegenereerd wordt verdwijnt met zijn kruisverbanden.
    • Gecontroleerd met pyshacl op het aanvraag-domein: de shapes zijn geldig (meta-SHACL), een kloppende aanvraag conform, een foute gaf precies de vier verwachte meldingen.
    • Proef Toegangsspraak → ODRL (drie beleiden: schuldhulp, het voorbeeld, de FTV-demo), met ODRL22.ttl erbij als vocabulaire. Twee bevindingen, in alle drie gelijk:
      1. Fout in de export: een entiteit met gegevens eronder (reg:NatuurlijkPersoon) is odrl:Asset, maar staat als waarde van odrl:partOf; ODRL 2.2 vraagt daar een odrl:AssetCollection. Oplossing in de regelset: zo'n knoop ook odrl:AssetCollection. Opgelost 08-11 (fix/odrl-partof-assetcollection, akkoord Mark): een registerdeel met delen eronder wordt odrl:AssetCollection, een blad blijft odrl:Asset. pyshacl tegen de kern: schuldhulp 2→1, np-loc-demo 4→1, gbo-persoon 21→11; de rest is punt 2.
      2. Vocabulaire ontbreekt: apnl:rolAanvrager als leftOperand is nergens odrl:LeftOperand; dat hoort uit de ODRL-AP-NL-vocabulaire te komen, die hier niet beschikbaar is. De eigen ts:-termen typeert de export wel zelf. De kern-SHACL is daarbij verbeterd: aantal en klasse van leftOperand/operator in aparte property shapes, zodat een verkeerd type niet als "precies één" gemeld wordt (toen 309 triples; zie 3b).
    • Ook in het gedeelde transformatiepaneel (07-11, na vraag Mark): SHACL (Turtle) → SHACL-model (import, herkent SHACL-Turtle zelf) en SHACL-model → Turtle (export), shacl/shaclRegistry.js.
    • Tests: vanCanoniek.test.js (6), e2e 46 nu 4 (transformatiepaneel → shapes + 12 kruisverbanden). Unit 1471/1471.
    • Nog niet: velden van een relatie (associatieklasse), uniciteit als sh:sparql, de regelvorm (§3 van TRANSFORMATIES: nu geteste code achter het registry-contract, zoals OAS → canoniek). 3b. SHACL → canoniek (UML), de omgekeerde richting. Aanleiding (Mark 07-11): een UML-weergave van ODRL 2.2. W3C publiceert geen XMI of ander UML-model, alleen tekeningen (OmniGraffle-SVG's in w3c/poe/model/, 2017); ODRL22.ttl is OWL zonder kardinaliteiten. De SHACL-kern ligt het dichtst bij UML (klasse, attribuut, associatie, multipliciteit). Gebouwd 07-11 (zelfde branch, ongecommit): diagramprofielen/shacl/naarCanoniek.js (shaclNaarCanoniek, voegCanoniekIn, puur) en de transformatie SHACL-shapes → canoniek model (UML) (richting transform, bron = een map met SHACL). Afbeelding:
    SHACL Canoniek
    doelklasse (sh:targetClass of impliciet) entiteit, naam = lokale naam
    shape voor meer klassen supertype + generalisaties. Heet een doelklasse als de shape, dan is die de ouder (PolicyShape → Policy ▷ Set, Offer, Agreement); anders komt de ouder erbij (RuleShape → Rule ▷ Permission, Prohibition, Duty)
    sh:class relatie, doelkardinaliteit uit min/maxCount; a | b → één relatie per klasse
    sh:node naar een shape zonder doel gegevenselement + compositie
    sh:in enumeratie
    overige regel, ≤ 1 veld; xsd → basistype, nodeKind IRI → URL
    overige regel, > 1 gegevenselement met één veld, compositie {meervoudig}
    regels met hetzelfde pad samengevoegd (strengste grenzen)
    alternatief pad met minCount, sh:xone/sh:or, sh:sparql constraint, in woorden ({precies één van …}); de SHACL in de beschrijving; de paden in een xone worden ook velden
    rdfs:subClassOf generalisatie
    • ODRL-kern: 18 entiteiten (met RightOperand, via een sh:deactivated documentatieregel), 31 relaties, 6 generalisaties, de enumeratie PolicyConflict, twee meervoudige GE's (profile, inheritFrom) en vier constraints.
    • Kruisverbanden "genereert": shape (rij) → canoniek element (kolom). Opnieuw uitvoeren werkt bij (ids vs_<map>_…, posities blijven).
    • Tests: naarCanoniek.test.js (8, ook canoniek → SHACL → canoniek), e2e 46 nu 6.
    • Layout overnemen (07-11, na vraag Mark): Mark ordende het CM zoals het W3C-diagram; de transformatie Layout overnemen in de doelmap (elke taal, studio/activities/layoutOvernemen.js) zet het SHACL-diagram in dezelfde ordening. Partner per element via de kruisverbanden (bij meer partners die met dezelfde naam: RuleShape → Rule), anders op naam; schaal automatisch uit de doosmaten (de tekenaar geeft nu maten terug), daarna overlap weg (haalUitElkaar). Elementen zonder partner (de shapes graph) op een rij erboven. Tests: layoutOvernemen.test.js (3), e2e 46 nu 7.
    • Overerving en operanden in de SHACL zelf (07-11, na vergelijking Mark met de W3C-SVG): de kern kreeg de klassehiërarchie uit ODRL22.ttl (odrl:Set rdfs:subClassOf odrl:Policy, …; voor de validatie zonder effect, zie README), odrl:Rule als doel van RuleShape, en property shapes zonder voorwaarde voor de operanden die alleen in een sh:xone stonden. 335 triples; pyshacl ongewijzigd (goed conform, fout 10 meldingen); rondreis isomorf. De lezer tekent losse C rdfs:subClassOf D nu als subklasse-pijl tussen de boxen die de klassen tonen (eigen shape, anders de shape met dezelfde naam, anders een klasse-box: odrl:Set), met de IRI's op de pijl (van/naar); de schrijver zet precies die triples terug.
    • Daarna (07-11): odrl:failure op RuleShape (sh:class odrl:Rule; 340 triples, pyshacl ongewijzigd), in het UML een lus Rule → Rule. In Marks project vier aanzichten naar de W3C-indeling (00 Model, 01 Constraint, 02 Rule, 03 Shared) als diagrammen op dezelfde elementen, posities uit zijn overzicht; eenmalig in het project gezet (geen transformatie).
    • Daarna (07-11): aantal en klasse van leftOperand/operator weer in één property shape (één regel in het diagram, één melding die beide noemt); odrl:rightOperand wijst naar odrl:RightOperand met sh:deactivated true (documentatie: de waarde mag ook een literal of willekeurige IRI zijn). 336 triples, pyshacl ongewijzigd.
    • Rondgang SHACL → canoniek → SHACL (07-11, vraag Mark "zijn ze roundtrip compatible?"). Eerst niet: terug gaf eigen IRI's, xsd:string voor IRI-velden, teksten voor IRI-waarden, en verloor xone/sparql/or, severity, deactivated en messages (pyshacl: goed 16 fouten). Nu onthoudt naarCanoniek bij elk onderdeel zijn herkomst (data.shacl, shacl/herkomst.js): de oorspronkelijke property shapes, node shapes (met hun doelklassen), klasse, constraint en shapes graph, plus een afdruk van hoe het in het CM stond. vanCanoniek schrijft wat ongewijzigd is letterlijk terug; wat gewijzigd is (andere afdruk), leidt het opnieuw af in de namespace van de entiteit en naar de klasse-IRI, met behoud van order/severity/deactivated en zonder de oude message. Nieuwe termen krijgen de eigen namespace (ok:), niet odrl:. Een regel waar meer CM-onderdelen uit komen (sh:or → twee relaties) gaat alleen letterlijk terug als ze alle ongewijzigd zijn. Uitkomst: de kern via het CM terug is isomorf (rdflib), ook via de store, een JSON-export en Marks project. Losstaand: URL zonder gegevenstype → sh:nodeKind sh:IRI. Tests: naarCanoniek.test.js (10). Grens: een in het CM gewijzigde constraint (xone/sparql) is niet terug te vertalen; de oorspronkelijke blijft, met een waarschuwing.
    • Nog niet: packages (alles in één domein), definities uit de vocabulaire (ODRL22.ttl; komt met het OWL-profiel, fase 5), "één van beide" bij a | b staat niet in het diagram, de layout is een eerste opzet (auto-layout Hiërarchisch maakt hem netter).
  5. SKOS-profiel, boom eerst.

  6. OWL-profiel, boom eerst; property als element.

Inverse navigatie in de CEL-subset (backend) kan parallel.

13. Open

  • Welke ouder wordt de boomouder bij meer subClassOf/broader (§8): de eerste in vaste volgorde (gebouwd in fase 0); de weergave per profiel (besloten 06-11).
  • Canoniek → SHACL voor een afleidingsregel met filter: sh:sparql of melding (§5).
  • Heeft de superprofiel-constraint een taalveld (§4)?
  • ODRL 3.0: het testbestand volgt 2.2; zie ODRL 3.0 — W3C-workshop.
  • JSON-LD naast Turtle: wanneer.